Het boek

Wat weet jij van de geschiedenis van Friesland? En dat bedoel ik niet als kennistest, maar ehm... ingewikkelder. Wat voor soort kennis heb jij van de geschiedenis van Friesland. Waarschijnlijk zijn dat zaken als terpen, de terechtstelling van Bonifatius, de Friese Vrijheid, Grutte Pier, de aanleg van de Afsluitdijk... enfin, het gaat me niet om de feiten. Het gaat me om het soort feiten. Geschiedenis is immers altijd gerelateerd aan mensen (Bonifatius, Grutte Pier) en wat mensen hebben gedaan (terpen bouwen, Afsluitdijk aanleggen).

De 'natuur' van het Wad bij Holwert

​Stel nou dat je een geschiedenis - niet van de mensen maar - van de natuur van Friesland zou schrijven. Of willekeurig welk ander gebied, alleen ik heb weinig interesse in gebieden buiten Friesland, dus... Stel je schrijft de geschiedenis van de natuur in Friesland, hoe zou dat eruit zien? Stel, je zou beginnen aan het eind van de laatste IJstijd. De wereld ontdooit, er liggen toendra's waar nu Friesland, de Wadden en de Noordzee liggen. Welke planten groeiden daar? Welke dieren liepen, vlogen en zwommen daar rond? Wie at wie? Waren er vlindersoorten die toen al voorkwamen die er nu nog steeds zijn? Dieren die hier niet meer voorkomen, maar ergens anders op de wereld wel? 
En toen de zeespiegel steeg, de zeeën en moerassen ontstonden, welke dieren en planten verdwenen? Groeiden er bomen, waren hier bossen of was het daar te koud en te winderig voor? Hoe warm en koud werd het hier eigenlijk?

Dat ik dat soort dingen niet weet betekent dat ik nooit een boek heb gezien waarin dit allemaal keurig werd uitgeschreven. Natuurlijk heb ik wel eens kaartjes gezien van verschillende grondsoorten in verschillende tijden. En ja, er is wel informatie te vinden over mammoeten en sabeltandtijgers die hier ooit rondgelopen hebben, maar niet in één boek met geschiedbeschrijving van bodem, alle flora, alle fauna, klimaat en de loop van rivieren en de ligging van vulkanen (bij Vlieland, toch?) die nu alweer verdwenen zijn.
Uiteraard is de mens in die geschiedenis niet weg te denken, maar de rol van de mens in de geschiedenis van de natuur is - u begrijpt mij zo langzamerhand steeds beter - niet hetzelfde als de geschiedenis van de mens.

Wanneer verscheen de huismus in Friesland?

Die eerste mensen op hun terpjes zullen nog niet zoveel invloed op de natuur hebben gehad. Ze leefden ermee: eb en vloed, vis en vogel, weer en wind. Maar eb en vloed verdwenen toen monniken vanaf de 11e eeuw dijken begonnen aan te leggen. Vanaf dat moment, toen Friesland 'in cultuur' gebracht werd, moet er natuurlijke flora verdwenen zijn. Grote delen van het land werden immers gereserveerd voor akkerbouw of als weiland. Welke planten verdwenen er daardoor uit Friesland? En verdwenen met die planten ook insecten en vogels? Hoe moet het leven voor de laatste roedel wolven of zelfs de laatste wolf in Friesland geweest zijn, toen in de 18e eeuw?

De twintigste eeuw moet vanuit het oogpunt van de natuur desastreus geweest zijn. Steden slokten in rap tempo ruimte op, sloten verdwenen, kanalen werden gegraven, spoorlijnen en snelwegen aangelegd. Het leefgebied van dieren werd kleiner of verdween. Tientallen diersoorten zoals de otter stierven uit in Friesland en de bodem, lucht en water raakten verontreinigd, met name van landbouwgif en uitstoot van verkeer en industrie. Kun je nu eigenlijk nog wel spreken van natuur in Friesland, nu iedere vierkante centimeter door mensenhanden is beroerd en zelfs de Waddenzee - algemeen beschouwd als wilde natuur - door indijking, zoutwinning en opdringerige toeristen die op zandplaten zeehonden lastigvallen? Wat is er nog natuurlijk aan de eindeloze velden raaigras, waar de bloemen en dus de insecten en dus de weidevogels verdwenen zijn?

Hoe gaan we nu en in de toekomst om met de natuur?

​Een geschiedschrijving van de natuur van Friesland eindigt uiteraard met een beschouwing van de natuur nu en een blik op de toekomst. Terwijl de zomers bloedheet worden en de winter is verdwenen, zien we toch ook positieve signalen als de terugkeer van otter en wolf, het afhouden van gasboringen onder het Wad en de verwoede pogingen de biodiversiteit te bewaren en te versterken hoopvol zijn. Tegelijkertijd laten we nog altijd grote steken vallen met Pfas en landbouwgif in het oppervlaktewater en bouwen we Friesland in een duizelingwekkend tempo vol met huizen en bedrijventerreinen en gunnen we zelfs de weidevogels in de Hounspolder geen kans. 
​
Is de natuur straks beperkt tot enkele reservaten, ingeklemd tussen de grote steden en snelwegen? Staan we op een keerpunt waarin we de natuur kunnen redden of zijn we al te laat?

Zo'n boek zou er eigenlijk moeten komen, toch?