Vorige week maakte ik op uitnodiging van de Statenfractie van de Partij van de Dieren in Fryslân, een boottochtje door De Alde Feanen bij Earnewâld. 
Ik was nog nooit eerder door dat gebied gevaren, dus het was voor mij best een belevenis om zoveel natuur op zo korte afstand van huis te zien.

En zoveel huisjes.

Want wat me namelijk óók opviel was dat het natuurgebied doordrenkt is met vakantiehuisjes. Niet overal en vooral aan de randen van gebieden en ik begrijp wel dat het misschien niet veel negatieve effecten heeft op de flora en fauna in het gebied, maar toch...

Het kleine beetje natuur dat we hebben in Nederland zou je eigenlijk ongemoeid moeten laten. Dat betekent dus: geen menselijke activiteit. Want dat is het verschil tussen natuur (als de natuur haar gang kan gaan) en cultuur (alles wat de mens doet, 'in cultuur' brengt).

Enfin, thuis heb ik gekeken om hoeveel huisjes het gaat, daar in het Nationaal Park de Alde Feanen. Honderdzevenenveertig (147) huizen in een natuurgebied. En dan laat ik het dorp, het bedrijventerrein met jachthaven, twee campings, een vakantiepark en twee gasboorlocaties nog buiten beschouwing. 

​As often is the case with things you are used to, maybe even take for granted, it takes an outsider to make you think about it and appreciate it again. It is what happened to me when a delegation of Aalborg Kommune visited de gemeente Leeuwarden and asked us about the Frisian ‘Mienskip’ (sense of community) and our happiness, which is apparently greater than the happiness in other provinces of the Netherlands.

​And yes, Frisians are quite happy, but everything is relative. As I walked away from the meeting with Danish counterparts I remembered the Netherlands Ombudswoman for Children, having talked to Leeuwarder children, concluding that too many of them were really unhappy, since they live in poverty.
​
But it is also true that we are happier (wouldn’t the term wellbeing be more appropriate than happy?) than other people in the Netherlands, even though we earn less than the others. Indeed, as we've known since the invention of money, it can’t buy happiness. Yet we are so chuffed about it that we call it the Frisian Paradox. As if outside Friesland, no-one knows...

When I was asked what makes me happy, living in Friesland/Leeuwarden, my answer was that although I’m living in the city, when I get on my bicycle, within ten minutes I am cycling through green meadows and along small rivers. When I get in my car, within half an hour I am at the seaside. It is partly a political view, but also common sense: people who are surrounded by or live in the vicinity of green (trees, fields, water) are more relaxed, easygoing and, well… happy.

I’m sorry to say that I have no experience with mienskip itself. It is something that is more associated with the villages than the city, although it is really more of an attitude than a geographical thing. It is certainly about looking after your neighbours, supporting them if you know they need a bit of help. It is also about getting together and organize the ‘dorpsfeest' (village party/feast) or the ‘iepenloftspul’ (open air amateur stage play). We cherish it, although along the Netherlands/German border the same is known as 'naobersschap' (indeed: neighbourship). We really can't claim an exclusive position in keeping an eye out for each other and I wouldn't be surprised if in Danmark too, people in the countryside share a sense of community. 
 
What I explained to the Danish delegation members I talked to, was that ‘mienskip’ can also be found on a different level from neighbours and villages.
I think there is also a sense of mienskip for instance in the Frisian (health)care. It has to do with scale. The province of Friesland houses around 650.000 people, has only four hospitals and a handful of other care institutions per sector (homecare, care for people with disabilities of different kinds, elderly care). So the management, governing bodies of these institutions, as well as the people of the main health care insurance company in Friesland and - as was for years my role - representatives of patients and clients: they all know each other well. You meet each other very often. 

Even after successive right-wing governments in the Netherlands introduced privatisation en pushed for efficiency to the brink of absurdity, they maintained a certain level of trust among each other. Problems like finding a place for a mentally and physically disabled person with behavioral disorders in a decimated caresystem? They would always be solved in cooperation. 

The same goes for the regional and local governments, the province and the municipalities. I experienced that as a civil servant at the Province of Fryslân. Getting in contact with elder(wo)men or mayors was never a problem. Discussing matters was always possible and easy going, among elder(wo)men and mayors there is a strong sense of 'togetherness', if not mienskip.

A last example was presented by Arjen Droog from the Fries Planbureau, when he showed in his presentation the fact that Frisian entrepeneurs highly value societal relevance and sustainability. That's certainly not an absolute 'people before profits', but it in healtcare, in government and in economy in Friesland we know we do what we do because of a strong sense of community.
______________________________________________

This is part 1 in a series of 2, next will be a piece on the threats of mienskip

​De Partij voor de Dieren is een partij waar eigenlijk niemand op zit te wachten. Altijd de vinger op de zere plek, altijd benoemen wat anderen negeren en altijd gelijk, wat anderen hoogst irritant vinden.

Dat je in de buitenwereld weerstand ondervindt is logisch en juist die wrijving geeft je vaak energie. Ook binnen de partij moest Esther Ouwehand echter vaak knokken tegen weerstand. Ergerlijk was het. 

Ondanks alle weerstand maakte ze van de PvdD een partij die steeds serieuzer genomen moest worden. Een partij met een krachtig profiel als dé partij die vecht tegen de bio-industrie, strijdt voor klimaatmaatregelen en tegen het oprukkend fascisme. Een partij die ze sterker achterlaat dan toen ze als partijleider begon.

Dus nu mag Christine Teunissen op kop tegen de wind in fietsen. Goed zo! Ze weet dat ondanks de tegenwind het tempo hoog ligt. Al kan d'r maar eentje op kop fietsen, vanuit Leeuwarden zullen we haar als het nodig is graag es een duwtje in de rug geven. 

En dus rest ons alleen nog Esther te bedanken. Namens alle koeien in te hete veewagens, namens alle schapen met hittestress, namens de varkens in kraamkooien, namens de laatste bijen, namens de van landbouwgif kokhalzende kikkers, namens de langzaam stikkende vissen in het ruim van een trawler, maar ook namens de mensen in Gaza en alle antifascisten in Nederland (wij zijn met meer!): Dank je wel, dank je wel, dank je wel!!!

Wat weet jij van de geschiedenis van Friesland? En dat bedoel ik niet als kennistest, maar ehm... ingewikkelder. Wat voor soort kennis heb jij van de geschiedenis van Friesland. Waarschijnlijk zijn dat zaken als terpen, de terechtstelling van Bonifatius, de Friese Vrijheid, Grutte Pier, de aanleg van de Afsluitdijk... enfin, het gaat me niet om de feiten. Het gaat me om het soort feiten. Geschiedenis is immers altijd gerelateerd aan mensen (Bonifatius, Grutte Pier) en wat mensen hebben gedaan (terpen bouwen, Afsluitdijk aanleggen).

​Stel nou dat je een geschiedenis - niet van de mensen maar - van de natuur van Friesland zou schrijven. Of willekeurig welk ander gebied, alleen ik heb weinig interesse in gebieden buiten Friesland, dus... Stel je schrijft de geschiedenis van de natuur in Friesland, hoe zou dat eruit zien? Stel, je zou beginnen aan het eind van de laatste IJstijd. De wereld ontdooit, er liggen toendra's waar nu Friesland, de Wadden en de Noordzee liggen. Welke planten groeiden daar? Welke dieren liepen, vlogen en zwommen daar rond? Wie at wie? Waren er vlindersoorten die toen al voorkwamen die er nu nog steeds zijn? Dieren die hier niet meer voorkomen, maar ergens anders op de wereld wel? 
En toen de zeespiegel steeg, de zeeën en moerassen ontstonden, welke dieren en planten verdwenen? Groeiden er bomen, waren hier bossen of was het daar te koud en te winderig voor? Hoe warm en koud werd het hier eigenlijk?

Dat ik dat soort dingen niet weet betekent dat ik nooit een boek heb gezien waarin dit allemaal keurig werd uitgeschreven. Natuurlijk heb ik wel eens kaartjes gezien van verschillende grondsoorten in verschillende tijden. En ja, er is wel informatie te vinden over mammoeten en sabeltandtijgers die hier ooit rondgelopen hebben, maar niet in één boek met geschiedbeschrijving van bodem, alle flora, alle fauna, klimaat en de loop van rivieren en de ligging van vulkanen (bij Vlieland, toch?) die nu alweer verdwenen zijn.
Uiteraard is de mens in die geschiedenis niet weg te denken, maar de rol van de mens in de geschiedenis van de natuur is - u begrijpt mij zo langzamerhand steeds beter - niet hetzelfde als de geschiedenis van de mens.

Die eerste mensen op hun terpjes zullen nog niet zoveel invloed op de natuur hebben gehad. Ze leefden ermee: eb en vloed, vis en vogel, weer en wind. Maar eb en vloed verdwenen toen monniken vanaf de 11e eeuw dijken begonnen aan te leggen. Vanaf dat moment, toen Friesland 'in cultuur' gebracht werd, moet er natuurlijke flora verdwenen zijn. Grote delen van het land werden immers gereserveerd voor akkerbouw of als weiland. Welke planten verdwenen er daardoor uit Friesland? En verdwenen met die planten ook insecten en vogels? Hoe moet het leven voor de laatste roedel wolven of zelfs de laatste wolf in Friesland geweest zijn, toen in de 18e eeuw?

De twintigste eeuw moet vanuit het oogpunt van de natuur desastreus geweest zijn. Steden slokten in rap tempo ruimte op, sloten verdwenen, kanalen werden gegraven, spoorlijnen en snelwegen aangelegd. Het leefgebied van dieren werd kleiner of verdween. Tientallen diersoorten zoals de otter stierven uit in Friesland en de bodem, lucht en water raakten verontreinigd, met name van landbouwgif en uitstoot van verkeer en industrie. Kun je nu eigenlijk nog wel spreken van natuur in Friesland, nu iedere vierkante centimeter door mensenhanden is beroerd en zelfs de Waddenzee - algemeen beschouwd als wilde natuur - door indijking, zoutwinning en opdringerige toeristen die op zandplaten zeehonden lastigvallen? Wat is er nog natuurlijk aan de eindeloze velden raaigras, waar de bloemen en dus de insecten en dus de weidevogels verdwenen zijn?

​Een geschiedschrijving van de natuur van Friesland eindigt uiteraard met een beschouwing van de natuur nu en een blik op de toekomst. Terwijl de zomers bloedheet worden en de winter is verdwenen, zien we toch ook positieve signalen als de terugkeer van otter en wolf, het afhouden van gasboringen onder het Wad en de verwoede pogingen de biodiversiteit te bewaren en te versterken hoopvol zijn. Tegelijkertijd laten we nog altijd grote steken vallen met Pfas en landbouwgif in het oppervlaktewater en bouwen we Friesland in een duizelingwekkend tempo vol met huizen en bedrijventerreinen en gunnen we zelfs de weidevogels in de Hounspolder geen kans. 
​
Is de natuur straks beperkt tot enkele reservaten, ingeklemd tussen de grote steden en snelwegen? Staan we op een keerpunt waarin we de natuur kunnen redden of zijn we al te laat?

Zo'n boek zou er eigenlijk moeten komen, toch?

Ach, die arme hondengeleider. Had niet door dat ie gefilmd werd. Wordt nu natuurlijk uitgelachen door z'n collega's. Krijgt tirades van z'n leidinggevenden. Altijd eerst even om je heen kijken of er gefilmd wordt, voor je excessief veel geweld gaat gebruiken! Straks weet iedereen hoe wij optreden als er niemand kijkt. Heb je dan niks geleerd van je collega die die Islamitische vrouw schopte bij het Centraal Station in Utrecht!? En vervolgens laat je je nog kloppen door haar man!? 

Vraagtekens bij zijn geschiktheid als politie-agent. Schorsing hangt boven z'n hoofd. En dat terwijl hij het zo goed bedoelde. Even laten zien wie er de baas is in dit land. Je mag ook niks meer tegenwoordig.

Logica op Schiermonnikoog: het martelen van een haan werd afgebroken omdat het te heet was voor de haan om gemarteld te worden en dát zou  zielig zijn.

Ik gebruik het woord niet vaak en met grote tegenzin, maar wat word ik schijtziek - u leest het goed, schijtziek - van Nederland en z'n tradities. En prima hoor, als je je met een hamer op je duim laat slaan om te kijken wie het eerst 'auw' roept. Prima als je van spijkerpoepen een traditie maakt die letterlijk wordt uitgevoerd, of ga zélf, zelluf, op je eige, individueel en hoogstpersoonlijk dagenlang in een mand aan een mast hangen als je een vent bent, maar wees niet zo laf om een dier te laten opdraaien voor jouw sadistische spelletjes.

Met je 'president'...

Eergister plaatste ik een bericht op LinkedIn en toen gebeurde er iets dat nooit gebeurt: er gebeurde niets. Geen enkele like, reactie of repost en slechts een handjevol views.
Het was mede door het onderwerp duidelijk dat er sprake was van shadowbanning door LinkedIn. Al eerder ondervonden mensen die kritisch zijn op Israël dat LinkedIn censuur toepast.

Het bericht dat ik plaatste was van Ayman, een docent en vader van zes jonge kinderen. Hij houdt het hoofd boven water in extreme omstandigheden. Zijn huis is verwoest, hij leeft nu in een tentenkamp, eten is schaars en duur. Vanuit Nederland proberen een paar mensen hem te helpen (klik hier voor meer informatie over de ondersteuningsactie voor Ayman en zijn familie).

Ayman bij zijn huis, de dagelijkse zoektocht naar water
en school voor de kinderen van Ayman

Met regelmaat vertelt Ayman dat de oorlog nog steeds gaande is. Ondanks een formeel bestand en het verdwijnen van Gaza uit het nieuws, woekert de oorlog tegen de Palestijnen door. In de eerste plaats doordat er geen aanstalten voor wederopbouw worden gemaakt. Mensen leven massaal onder erbarmelijke omstandigheden in tentenkampen of vernielde gebouwen. De eerste levensbehoeften zijn schaars en vooral voedsel wordt schaars gehouden. Israël houdt namelijk de voedseltransporten die aan de grens staan nog steeds tegen en laat alleen veel suikergoed door.

In de tweede plaats is er ook nog steeds sprake van geweld. Ayman gaf daarvan dus een voorbeeld op LinkedIn. Er was een bom op het tentenkamp gegooid. Laffer en laaghartiger wordt het niet. Bommen tegen mensen in tenten. Het gevolg: een zesjarig jongetje is dood. Het verdriet van de vader werd gefilmd.

Verschrikkelijk om naar te kijken. Zeker. Is dat een reden om het van LinkedIn weg te halen? Zeker niet. Maar het is wel wat er gebeurde. Niet alleen werd mijn bericht 'ge-shadowbanned', het bericht van Ayman werd door LinkedIn verwijderd.

​Onbegrijpelijk, want dit is toch wat we willen? Dit is toch wat we nog iedere dag toestaan, of door actief wapens en onderdelen te leveren aan Israël of door gewoon geen rode streep te trekken en je banden met Israël te verbreken zoals lijsttrekker Rob Jetten beloofde, maar premier Jetten weigert te doen.

En voor wie mocht denken dat de dood van het jongetje een incident is, een vergissing: gister werd ten westen van Al-Zawaida een jongeman op weg naar huis met een raket vermoord.

​Gewoon. Omdat het kan.

Op 20 mei bezocht ik een avond van de Revolutionair Socialistische Partij en jongerenorganisatie Rood. Het ging over de militarisering van het hoger onderwijs en zoals dat gaat in het hoger onderwijs was de voertaal niet Fries, maar Engels. Het was een ouderwets linkse avond, waarbij ik een flard van een gesprek opving, waarin het Maoïsme nog aan de orde kwam en ik als PvdD-er waarschijnlijk de meest conservatieve persoon was, daar in het café van Neushoorn.

En dat was ook wel eens een interessante gewaarwording.

Onder militarisering wordt bijvoorbeeld verstaan dat de maatschappij wordt 'klaargemaakt' voor oorlog. In het hoger onderwijs is dat te merken aan verschillende zaken:

• onderzoek ten dienste van Defensie
• als je reservist wordt, betaalt Defensie (ruim) mee aan je studie
• tegengeluid, protest wordt gesmoord

Terwijl de vorige extreemrechtse regering heeft bezuinigd op het onderwijs, komt Defensie nu met zakken geld voor onderzoek. Daarmee wordt het voor universiteiten bijna onmogelijk om Defensie als opdrachtgever te weigeren. Het biedt immers ook baanzekerheid voor het onderwijzend personeel.

Het Friese MBO van Firda werd ook genoemd. Daar zie ik zelf bijna dagelijks hoe militarisering van het onderwijs heel gewoon is geworden. Op de Firda-locatie aan de Egelantierstraat worden pré-militaire opleidingen geboden. Er staan altijd enkele (afgedankte) landmachtvoertuigen geparkeerd en geregeld struint er geüniformeerd 'onderwijzend' personeel over straat. Kinderen van een jaar of zestien worden al in uniform gehesen en marcheren met houten geweren door Camminghaburen.

I kid you not.

Zelf zie ik inderdaad ook een steeds verdergaande militarisering van de maatschappij plaatsvinden. Ieder jaar komt de Landmacht naar het Zaailand gemarcheerd om een of ander initiatieritueel uit te voeren. En in december 2025 liepen zwaarbewapende militairen door de binnenstad van Leeuwarden. Konden we een beetje wennen aan militairen op straat en kinderen en jongeren konden zich melden bij een rekruteringsstand.

Sinds we in februari 2022 wakker schrokken uit onze geopolitieke lethargie ('Het is oorlog op ons continent!') was het politiek prijsschieten voor Defensie: we reserveren niet meer 2% van het BBP voor Defensie, niet 3%, maar een verbijsterende 5% van ons BBP voor Defensie! Meer militairen, tanks en F-35's. Alles kan en alles mag.

​Voor Leeuwarden betekent het uitbreiding van de vliegbasis. De korte baan wordt verlengd, waarvoor een buurtschap moet verdwijnen. En niemand die de vraag stelt: waarom eigenlijk!? Als Putin met z'n Blitzkrieg Kyiv niet eens wist te bereiken, wat denken we dan dat Rusland tegen de veel beter uitgeruste en veel beter getrainde Europese landen kan beginnen?

Nou, niet veel, maar dat hoeft ook niet.

Terwijl wij ons goede geld uitgeven aan fregatten en Tomahawk kruisraketten en onze economie uithollen, voert Putin een hybride oorlog tegen het Westen. Niet alleen is onze essentiële zeebodeminfrastructuur met alle energie- en communicatiekanalen rustig in kaart gebracht door de Russische marine (onder toeziend oog van NAVO marineschepen!), worden regelmatig cyberaanvallen uitgevoerd vanuit Rusland, maar veel belangrijker: door middel van desinformatie en de vele, vele aanwijzingen van banden tussen Rusland en Nederlandse politieke partijen - jij weet zelf wel welke - wordt de politieke stabiliteit van Europa, cq. Nederland ondermijnd. 

Daar zit het werkelijke gevaar.

Wat dat betreft was de avond van Rood en de Revolutionair Socialistische Partij dan ook een valkuil. Door zich zo te verzetten tegen alles wat NAVO, Defensie of EU is, wordt vergeten dat er wel degelijk sprake is van dreiging. Deze dreiging zal echter vooral bevochten moeten worden via social media en met daadkrachtige politici die de problemen als armoede en klimaatverandering daadwerkelijk weten aan te pakken. Europa veroveren zal Rusland nooit lukken, maar dat hoeft ook niet, als aan Rusland gelieerde partijen hier aan de macht kunnen komen. 

Die partijen zullen we dus fel moeten bestrijden en intussen aan ons Europese zelfvertrouwen moeten werken. Helemaal zonder krijgsmacht kunnen we op dit moment niet, maar we kunnen ons wel losmaken van het in fascistische handen gevallen Amerika. Dat betekent dat we onze krijgsmacht bewapenen met Europese wapensystemen. Dit is voor mij een Catch 22 situatie: om ooit de weg in te slaan naar de-militarisering, zullen we ons - op dit moment - moeten bewapenen.

Daarvoor hebben we echter geen militarisering van de samenleving, cq. het hoger onderwijs nodig. Het leger hoort thuis in de kazerne, op de vliegbasis en aan boord van een fregat, niet in onze binnensteden, niet op onze universiteiten. Op dit moment hebben we meer aan grotere psychologische weerbaarheid van de samenleving.

​Gister zag ik op Bluesky een filmpje en foto van een grondbult waarin de nesten van oeverzwaluwen met een lading zand waren bedekt en vernield. Al stond er niet bij waar het was, ik was er boos over dat zoiets gebeurt.

​Ik neem dit zwaarder op dan het college van B&W lijkt te doen, als ik de reacties in de media zie. Zo reageerde een woordvoerder met de opmerking dat het 'niet handig' was geweest. Verdere maatregelen waren niet nodig.

​Oh nee!? ​

De gemeente en milieudienst FUMO Waren wel degelijk geschrokken van de ophef, want het zand was alweer weggegraven en er waren weer wanden voor de nesten gemaakt.

Daar ben ik natuurlijk wel blij mee, dat er direct herstelwerkzaamheden zijn uitgevoerd en toen ik er later op de dag op locatie over geïnterviewd werd voor Omrop Fryslân TV, kon ik zien dat de zwaluwen het nestenbouwen al weer hebben opgepakt. Of er ook eieren verloren zijn gegaan is niet meer na te gaan.

En dus blijf ik met een lijst (schriftelijke) vragen achter: wie, wat, waarom!? Waarom geen maatregelen? Dit is brute aanslag op een beschermde vogelsoort, een strafbaar feit! En ook: gebeurt zoiets vaker, als er niemand kijkt? 

In ieder geval heeft de zaak veel aandacht gekregen. Niet alleen op Bluesky, maar ook op Reddit. Bij de Leeuwarder Courant en het nieuws van Omrop Fyslân (tweede bericht).
Ik hoop dat hiermee op z'n minst bereikt wordt dat iedereen het beschermen van vogels en andere dieren weer even goed tussen de oren heeft opgeslagen. Juist dankzij oplettende mensen komen daders er niet gemakkelijk mee weg.

Aduard (Gr.)